Po naredbi Sinan-paše, osmanske vlasti spalile su mošti Svetog Save krajem XVI veka. Tri veka kasnije, Srbija je na mestu koje crkveno predanje vezuje za lomaču odlučila da podigne hram. Gradnju su prekidali ratovi, a posle 1945. godine posleratne vlasti decenijama su odbijale da je odobre, a unutrašnjost je najvećim delom dovršena 2020. godine, uz snažnu podršku države u vreme Aleksandra Vučića. Danas se o Hramu ponovo raspravlja, ovoga puta zbog građevinske dozvole, a umesto komunista, napadi dolaze od strane nove vlasti. Pre nego što se svetinja proglasi bespravnom, valja pročitati ono što je Srpska pravoslavna crkva iznela u javnost. Građevinska dozvola za nastavak radova izdata je 1986. godine.
Mošti prvog srpskog arhiepiskopa prenete su iz manastira u Beograd i spaljene. Bilo je to krajem XVI veka, više od dva stoleća pre Miloša Obrenovića. Društvo za podizanje Hrama Svetog Save osnovano je 1895. godine u Beogradu koji je bio prestonica nezavisne Kraljevine Srbije. Odluku o podizanju svetinje donela je Srbija koja je u međuvremenu obnovila svoju državnost. Prva, mala svetosavska crkva prethodila je velikom Hramu i dala mestu bogoslužbeni život dok se na ostvarenje mnogo većeg plana još čekalo.
Prvi konkurs za idejno arhitektonsko rešenje za izgradnju hrama raspisan je 1905. godine i nije doneo rezultat. Potom su došli Balkanski ratovi i Prvi svetski rat. Tek je 1930. godine izrada projekta poverena je Bogdanu Nestoroviću i Aleksandru Deroku, a gradnja je počela 1935. godine. U širokom prostoru pod središnjom kupolom prepoznaje se uzor carigradske Aja Sofije. Nestorović i Deroko taj su vizantijski uzor pretočili u projekat srpskog spomen-hrama. Godine 1941. došla je okupacija. Nedovršeno zdanje služilo je za smeštaj vozila, prvo okupacionim, a potom i partizanskim i komunističkim jedinicama.
Društvo za podizanje Hrama ukinuto je 1948. godine. Posle rata, u komunističkoj Jugoslaviji, gradnja je decenijama zaustavljena. Tek 1986. godine dobijena je dozvola za nastavak radova, nakon brojnih zahteva patrijarha Germana.
Patrijarh German je od 1958. godine tražio da se radovi nastave, a prema istorijatu Hrama, vlasti su odbile čak 88 molbi. Saglasnost je konačno dobijena 1986. godine, kada je odobrenje potpisao Dušan Čkrebić. Sledeće godine patrijarh je služio liturgiju među nedovršenim zidovima, a graditelji su se vratili na Vračar. Godine 1989. godine podignuta je kupola teška 4.000 tona.
Spoljašnjost je dovršena 2004. godine, dok je veliki deo unutrašnjeg uređenja, uključujući monumentalni mozaik, priveden kraju 2020. godine. Tu je doprinos države i predsednika Aleksandra Vučića neizmeran, on je 2020. godine izjavio da je Srbija u prethodne tri godine u Hram uložila 43 miliona evra i zahvalio Rusiji i „Gaspromu“ na pomoći. Državna podrška omogućila je da unutrašnjost dobije izgled koji danas vide vernici i posetioci. Bivši predsednik Aleksandar Vučić je tekuće 2026. godine ugovorio sredstva za preostale radove i ukrašavanje.
Srpska pravoslavna crkva navodi da je građevinska dozvola izdata 1986. godine, a da je upotrebna dozvola za konstrukciju izdata 2003. godine.
Hram Svetog Save na Vračaru za srpski narod ima značaj koji se najbolje razume kad se pogleda koliko je naraštaja radilo na njemu, a da ga nisu dočekali dovršenog. Jedni su osnovali društvo i prikupljali priloge, drugi projektovali i zidali, treći godinama tražili da se gradnja nastavi. Danas se u njemu služi liturgija, a ljudi u njega ulaze da se pomole i da svojoj deci ispričaju zašto je podignut baš tu. Danas možemo da kažemo da smo mi pokolenje koje je dočekalo da hram konačno bude završen i da postane monumentalno zdanje koje kao svetionik sija za sav pravoslavni svet. Treći je po veličini pravoslavni hram u svetu, ali je zato prvi po veličini svoje grandiozne centralne kupole, čiji unutrašnji raspon od 30 metara nadmašije sve pravoslavne crkve na svetu. Pod ovom kupolom nalazi se i najveći kupolni mozaik na svetu koji prikazuje Vaznesenje Gospodnje i prostire se na površini od 15.000 kvadratnih metara. Takođe se u hramu nalazi i najveći polijelej na svetu, ili luster, težak 14 tona čiji je prečnik dvadeset metara. Svi ovi parametri čine hram apsolutnim arhitektonskim i umetničkim liderom u celom pravoslavnom svetu.
Piše: Stefan Stojanović
Zabranjeno je preuzimanje, kopiranje ili prenošenje teksta, dela teksta ili fotografija sa sajta vesti-online.com bez izričitog navođenja izvora i aktivnog linka ka originalnom tekstu na našem sajtu.
Svako kršenje ovog pravila biće smatrano povredom autorskih prava i biće prijavljeno u skladu sa zakonom.
