Manastir Svetih Sergija i Vakha na Bojani: Zadužbina Nemanjića kod Skadra

Na levoj obali Bojane, nedaleko od Skadra i sela Širć, nalaze se ostaci nekadašnjeg manastira Svetih Sergija i Vakha. Danas je sačuvan samo deo njegovih zidova, ali oni i dalje svedoče o svetinji koja je vekovima predstavljala važno duhovno, trgovačko i političko središte srednjovekovne srpske države.

Sačuvani latinski ktitorski natpis govori da je kraljica Jelena Anžujska 1290. godine, zajedno sa sinovima, kraljevima Dragutinom i Milutinom, podigla crkvu iz temelja. Drugi natpis svedoči da je kralj Milutin hram ponovo gradio 1318. godine, u vreme igumana Petra. Zbog toga se Sveti Srđ ubraja među značajne zadužbine dinastije Nemanjić na prostoru oko Skadra.

Na ovom mestu postojala je starija benediktinska opatija, dok pojedina predanja nastanak prvobitnog hrama vezuju čak za vreme cara Justinijana. Međutim, zbog nedostatka sveobuhvatnih arheoloških istraživanja, tačno vreme podizanja najstarije crkve još nije pouzdano utvrđeno.

Prema „Barskom rodoslovu“, Sveti Srđ bio je i grobna crkva vladara iz dinastije Vojislavljević. U njoj su, prema ovom izvoru, bili sahranjeni kraljevi Mihailo i Bodin, kao i Dobroslav, Vladimir i Gradihna. Ovi navodi predstavljaju dragoceno istorijsko predanje, ali mesta njihovih grobova do danas nisu arheološki potvrđena.

Oko utvrđenog manastira vremenom se razvio trg Sveti Srđ, sa pristaništem, carinarnicom i važnom pijacom soli. Naselje je bilo značajno trgovačko središte na putu koji je povezivao Jadransko primorje sa unutrašnjošću srednjovekovne srpske države.

Od nekadašnje velike bazilike danas su ostali tek delovi južnog zida i tragovi nekadašnje arhitekture. Ipak, ruševine Svetog Srđa na Bojani ostaju nemi čuvar uspomene na Vojislavljeviće, Nemanjiće i vreme kada je ovaj prostor bio važno središte srpskog državnog, privrednog i duhovnog života.