Junaštvo Lazara Kujundžića i njegove majke sačuvano u književnosti

Lazar Kujundžić, poznat kao Lazar Klempa, pripadao je srpskim učiteljima koji su početkom 20. veka postali organizatori oružane zaštite srpskog stanovništva u Staroj Srbiji i Makedoniji. Poginuo je 1905. godine u Velikoj Hoči, zajedno sa saborcima. Njegovo stradanje i držanje njegove majke ostavili su trag u srpskoj književnosti, naročito u drami Iva Vojnovića „Lazarevo vaskrsenje“.

Rođen je 1880. godine u Orahovcu, a školovao se u Prizrenskoj bogosloviji. Učiteljevao je u Prizrenu i Kičevu, gde se uključio u organizovanje srpskih odbora i četa. U tom radu sarađivao je sa Savatijem Miloševićem i Vojislavom Tankosićem. Biografski zapisi navode i pomoć Nadežde Petrović, koja je obilazila ugrožene krajeve i prikupljala podršku za tamošnji narod.

Posle učešća u borbi na Čelopeku 1905. godine, Kujundžić je sa Savatijem Miloševićem krenuo preko Kosova prema Poreču. Prema istorijskim zapisima o njihovom stradanju, mala grupa srpskih boraca opkoljena je u kuli u Velikoj Hoči, nakon što je domaćin izneverio obećanje da će im pružiti zaštitu. U borbi koja je usledila niko iz grupe nije preživeo.

Posebno potresno mesto u kazivanjima zauzima Lazareva majka, koja je dovedena da prepozna poginulog sina. Prema sačuvanom predanju, potisnula je bol i odbila da ga prizna kako ne bi izložila porodicu odmazdi. Milosav Jelić posvetio joj je pesmu „Kujundžića majka“, sačuvavši priču o majčinskoj žrtvi i uzdržanosti pred nasiljem.

Kujundžićev podvig poslužio je Ivu Vojnoviću kao nadahnuće za „Lazarevo vaskrsenje“, izvedeno 1913. godine. Pojedini biografski prikazi njegovo stradanje povezuju i sa nastankom Rakićeve pesme „Na Gazimestanu“, ali tu vezu treba navoditi uz ogradu. Pouzdano književno svedočanstvo ostaje Vojnovićeva drama, kroz koju je sudbina učitelja i njegove majke postala deo šireg sećanja na srpsko stradanje i otpor.