Od Rume do carske Rusije: Atanasije Stojković, naučnik koji je promenio istoriju fizike

Atanasije Stojković, jedan od najistaknutijih srpskih prosvetitelja i naučnika, rođen je na današnji dan 20. septembra 1773. u Rumi, tada u Habzburškoj monarhiji. Kao pisac, fizičar, matematičar, astronom i pedagog stekao je ugled u Srbiji i carskoj Rusiji.

Poticao je iz skromne porodice, a obrazovanje je sticao u Rumi, Šopronu, Segedinu, Požunu i Budimu. Uz podršku mitropolita Stefana Stratimirovića završio je Univerzitet u Getingenu, gde je 1798/1799. postao prvi Srbin sa doktoratom iz filozofije i prirodnih nauka.

Pod uticajem Dositeja Obradovića okrenuo se književnosti i prosvećivanju. U Budimu je 1800. objavio delo „Kandor ili otkrivanje egipetskih taino“, a godinu kasnije „Aristida i Nataliju“, prvi originalni srpski roman. Njegovo najznačajnije delo bila su „Fisika, prostim jezikom spisana za rod Slaveno-serbskij“, prva sistematična knjiga iz fizike i prirodnih nauka na srpskom jeziku. Objavljena je u tri toma od 1801. do 1803. i obuhvatila je fiziku, meteorologiju, astronomiju, mineralogiju, botaniku i zoologiju.

Nakon što je „Fisiku“ poslao ruskom caru Aleksandru I, dobio je poziv da radi u Rusiji. Na novoosnovanom Univerzitetu u Harkovu predavao je fiziku, meteorologiju i astronomiju, osnovao fizički kabinet i učeno društvo, obavljao dužnost dekana, a dva puta je biran za rektora – od 1807. do 1809. i od 1811. do 1813. godine.

Postao je član Ruske carske akademije nauka, državni savetnik i nosilac Ordena Svetog Vladimira III stepena. Knjigom „O vazdušnom kamenju i njihovom poreklu“ iz 1807. postavio je temelje ruske i slovenske meteoritike.

Preminuo je 2. juna 1832. u Harkovu, tada gradu Ruskog carstva. Sećanje na njegov izuzetan doprinos nauci, književnosti i obrazovanju čuva Gradska biblioteka u Rumi, koja nosi njegovo ime i organizuje književni konkurs za prvi neobjavljeni roman.